HomeBackForwardCoordinates Contact us

 

Շիրակ Աշխարհի Պատմություն

Շիրակը պատմական Հայաստանի Այրարատ նահանգի գավառներից մեկն է: Այն գրավում է Ախուրյան գետի միջին և ստորին հոսանքի ավազանը և ունեցել է մոտ 3730 քառակուսի կիլոմետր տարածք /քարտեզ/: Շիրակի սարահարթի միջին բարձրությունը ծովի մակերևույթից 1530 մ է: Սարահարթն ունի սևահողային ծածկույթ: Շիրակով հոսող ամենամեծ գետը Ախուրյանն է, որը սկիզբ է առնում Արփի լճից և Շիրակի սարահարթը կիսելով երկու մասի հարավում միախառնվում է Արաքսին: Գետն ունի մի քանի վտակներ, որոնք ոռոգում են դաշտավայրը:
Շիրակ
պատմական գավառի տարածքը բնակեցվել է դեռևս վաղ քարի դարի ժամանակաշրջանում: Տարածքի ֆլորան և բրածո կենդանիների հայտնաբերված մնացորդներով փաստված ֆաունան նպաստավոր են եղել հավաքչության և որսորդության համար, իսկ վանակատի, կայծքարի, դացիտի ելքերը առատ հումք են տվել քարե գործիքների պատրաստման համար:
Մ.թ.ա 4-րդ հազարամյակի վերջերում Շիրակում սկսվում է բրոնզի դարի ժամանակաշրջանը, որը հանդես է գալիս բազմաթիվ հուշարձաններով` բնակավայրեր, դամբարանադաշտեր, ամրոցներ և այլն: Չնայած Շիրակում էնեոլիթյան հուշարձաններ առայժմ ուսումնասիրված չեն, սակայն վաղ բրոնզիդարյան հարուստ մշակույթը անկասկած պետք է ժառանգորդվեր նախորդից: Վաղ բրոնզի ժամանակաշրջանում իրացվում են Շիրակի ոչ միայն նախալեռնային, այև բարձր լեռնային շրջանները` որոնք ծովի մակերևույթից ունեն 2000 և ավելի մետր բարձրություն: Միջին և ուշ բրոնզի ժամանակաշրջաններում /մ.թ.ա. 20-12-րդ դարեր/ տեղի է ունենում տնտեսության, մշակույթի և հասարակական հարաբերությունների անշեղ զարգացում, որը փաստվում է բազմաթիվ հուշարձաններով և հնագիտական գտածոներով:
Այս
ժամանակաշրջանում Հայկական լեռնաշխարհում, ըստ խեթական և ասորեստանյան աղբյուրների, կազմավորվում են ցեղային միություններ:
Մ.թ.ա. 12-րդ դարից Հայկական լեռնաշխարհում և Շիրակում սկսվում է երկաթի մշակումը, որը էապես ազդում է տնտեսության և հասարակական հարաբերությունների զարգացման վրա: Ծաղկում են երկրագործությունը, անասնապահությունը և արհեստները:
Մ.թ.ա. 9-րդ դարում Վանա լճի ավազանում ստեղծվում է Ուրարտական պետությունը, որը հզորացմանը զուգընթաց սկսում է նվաճել և հպատակեցնել հարևան ցեղերին` նրանց տարածքները ընդգրկելով պետության կազմի մեջ: Շիրակի տարածքում պահպանվել են ուրարտական Արգիշտի 1-ն արքայի /մ.թ.ա. 786-760թ.թ./ երկու սեպագիր արձանագրությունները, ուր նա պատմում է Էրիախի` Շիրակ երկրի նվաճման և զավթած ավարի մասին:
Վանի
թագավորության արքաների թողած հաղթական արձանագրությունները հարուստ նյութ են պարունակում Շիրակի բնակչության, բարձր զարգացած երկրագործության և անասպահության մասին: Կա կարծիք, որ Շիրակ անունը ծագում է ուրարտական արձանագրությունների Էրիախի անվանումից:
Շիրակը
հազարամյակներ շարունակ եղել և մնում է Հայաստանի հացահատիկային կուլտուրաների մշակման հիմնական օջախներից մեկը:
Ուրարտական
պետության անկումից հետո Շիրակը Հայկական թագավորության կազմում էր, որը հետագայում վերածվեց Աքեմենյան Պարսկաստանի սատրապության:
Շիրակի
այս ժամանակաշրջանի մշակույթի լավագույն հուշարձաններից է Բենիամինի անտիկ բնակավայրը, որի մ.թ.ա. 5-2 դարերի պալատական շենքում հստակորեն ուրվագծվում են աքեմենյան պաշտոնական մշակույթի ազդեցությունը և դրանց տեղական դրսևորումները:
Երվանդ վերջին թագավորի գահակալության ժամանակ` մ.թ.ա. 3-րդ դարի վերջերին, արքայական նստավայրը Արմավիր մայրաքաղաքից տեղափոխվում է նորակառույց Երվանդաշատ քաղաքը, որը գտվում էր Շիրակի հարավում` Արաքս և Ախուրյան գետերի միախառնման մասում
Արտաշիսյան
հարստության գահակալության տարիներին` մ.թ.ա. 1891թ.թ. Հայաստանը տնտեսական և մշակութային մեծ վերելք է ապրում, իսկ Տիգրան Մեծի գահակալության շրջանում` մ.թ.ա. 70-60 ական թվականներ, վեր է ածվում աշխարհակալ պետության:
Գրավոր աղբյուրների վկայությամբ, Շիրակը տարանցիկ առևտրի ճանապարհներով կապվում էր հարևան երկրների մշակութային կենտրոնների հետ: Պևտինգերյան տախտակների մեջ բերված Արտաշատ-Սեբաստապոլիս ճանապարհն անցնում էր Շիրակով, այնտեղից Վրաստան ու Աբխազիա: Այս ճանապարհ իր նշանակությունը պահպանել էր նաև միջնադարում:
Արշակունյաց
հարստության հաստատումից հետո` մթ. 1-ին դարի կեսեր, երբ երկրում ձևավորվում են ֆեոդալական հարաբերությունները, նախկինում արքայապատկան Շիրակ գավառը որպես ավատ տրվում է Կամսարական հզոր նախարարական տոհմին:
4-
րդ դարի սկզբում Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն ընդունելուց հետո Շիրակում սկսվում է նոր տիպի հոգևոր կառույցների շինարարություն, որոնցից է 5-րդ դարի Երերույքի բազիլիկը և այլ տաճարներ մինչ այժմ կանգուն են և հանդիսանում են վաղ միջնադարյան հայ ճարտարապետության գլուխգործոցներ: Արշակունյաց հարստության անկումից և Հայաստանի արաբական նվաճումից հետո էլ Կամսարական նախարարական տոհմը շարունակում է իր իշխանությունը Շիրակում: Նրանց իշխանության տարիներին գավառը տնտեսական և մշակութային վերելք է ապրում, հռչակվում մտավորական ու զինվորական գործիչներով, բազմաթիվ հոյակերտ ճարտարապետական կոթողներով:
Բագրատունյաց
օրոք` /9-11-րդ դարերում/ Շիրակը նոր վերելք է ապրում: 961 թվականին Անին հռչակվում է մայրաքաղաք և կարճ ժամանակում դառնում արևելքի ամենախոշոր և նշանավոր քաղաքներից մեկը: Քաղաքի բնակչությունը 11-13-րդ դարերում հասնում էր մոտ 100.000-ի: Անիի արագ զարգացումը պայմանավորված էր ոչ միայն երկրի ընդհանուր տնտեսական վերելքով ու մայրաքաղաք դառնալով, այլև աշխարհագրական հարմար դիրքով: Այն գտնվում էր Բագրատունյաց թագավորության գրեթե կենտրոնում և մի շարք հարմար ճանապարհներով կապված էր ինչպես Հայաստանի տարբեր մասերի, այնպես էլ Վրաստանի, Աղվանքի, Իրանի, Միջագետքի, Բյուզանդիայի և Սև ծովի առափնյա շրջանների հետ: Քաղաքում ծաղկում էին արհեստները, առևտուրն ու մշակույթը: Անին ուներ ընդարձակ շուկայական հրապարակ, բազմաթիվ իջևաններ և հյուրանոցներ /նկար/:
10-
րդ դարի կեսերից Շիրակում իրենց գործունեությունն են ծավալում ասպարեզից հեռացած Կամսարականների շառավիղ` Պահլավունի նախարարական տոհմի ներկայացուցիչները, որոնք զգալի դեր են կատարել Բագրատունյաց թագավորության քաղաքական, ռազմական, տնտեսական և մշակութային կյանքում: Նրանց կողմից Անիում և Շիրակում կառուցվում են վանքեր, ամրոցներ, զորանոցներ և այլն, նպաստում են դպրության և մշակույթի զարգացմանը: Վանքային համալիրները` Հառիճ, Հոռոմոս, Խծկոնք, Մարմաշեն և այլն, բացի հոգևոր և մշակույթային կենտրոններ լինելուց, նաև արտադրական և տնտեսական խոշոր միավորներ էին /նկար/:
Պահլավունիների
շինարարական գործունեության մասին Շիրակում, բացի դեռևս կանգուն պատմաճարտարապետական հուշարձաններից, պահպանվել են բազմաթիվ վիմագիր արձանագրություններ, իսկ Մարմաշենի վանքում նրանց տոհմային գերեզնանոցը :
Բագրատունյաց
թագավորության կործանումից և բյուզանդական /1045-1064թ.թ./, այնուհետև սելջուկյան թուրքերի տիրապետության հաստատումից հետո Շիրակում տնտեսական և մշակութային կյանքն անկում ապրեց:
Շիրակի
հետագա վերելքը կապվում է 1199թ. սելջուկյան նվաճողներից ազատագրման և այստեղ Զաքարյանների իշխանության հաստատման հետ: Զաքարյանների օրոք Անին և Շիրակը տնտեսական, առևտրաարդյունագործական և մշակութային բուռն զարգացում են ապրում: 12-13-րդ դարերում զարգանում են արհեստները, ապրանքադրամական հարաբերությունները, արտաքին ու տարանցիկ առևտուրը: Շիրակով անցնող տարանցիկ առևտրի զարգացման գործոններից էր նաև տարանցիկ առևտրի բնագավառում եղած տեղաշարժերը: Պարսկաստանի և Փոքր Ասիայի սելջուկյան ամիրայությունների ներքին կռիվների, մաքսերի, չափերի և կշիռների բազմազանությունը խոչընդոտում էին տարանցիկ առևտրի զարգացմանը: Այս իրադրությունում անդրկովկասյան առևտրում սկսում են մեծ տեղ բռնել հյուսիսային երկրները, սերտ կապեր են հաստատվում Սև ծովի նավահանգիստների, Լեհաստանի և Ռուսաստանի հետ:
Շիրակի
կարճատև վերելքն ընդհատվեց մոնղոլ-թաթարների արշավանքի և երկրի նվաճման հետևանքով, որոնց գերիշխանությունը տևեց 13-14-րդ դարերում: 15-16-րդ դարերում Շիրակը բազմիցս ենթարկվում է թուրքմենական ցեղերի, Սեֆյան Պարսկաստանի և Օսմանյան Թուրքիայի ավերիչ արշավանքներին:
1555
թվականին Սեֆյան Պարսկաստանի և Օսմանյան Թուրքիայի միջև կնքված հաշտության պայմանագրով Հայաստանը բաժանվում է նրանց միջև: Սահմանային Ախուրյան գետով Շիրակը բաժանվում է երկու մասի, որոնցից արևելյանը անցնում է Պարսկաստանին, արևմտյանը` Թուրքիային: Այս դրությունը որոշ փոփոխություններով պահպանվեց մինչև 19-րդ դարի սկիզբը: 1804-1813 թ.թ. ռուս-պարսկական պատերազմից հետո Գյուլիստանի պայմանագրով արևելյան Շիրակն անցավ Ռուսաստանին: 1829-1830 թվականներին արևմտյան Շիրակից, Կարսից և Կարինից այստեղ են գաղթում բազմաթիվ հայ ընտանիքներ /նկար/:
1837
թվականին Շիրակ է այցելում Ռուսաստանի Նիկոլայ 1-ին կայսրը: Գումրի գյուղի մոտ` Ախուրյանի բարձրադիր ափին կառուցվում է ռուսական հզոր ամրոց և բերդաքաղաք, որն ի պատիվ կայսրուհու անվանվում է Ալեքսանդրապոլ, հետագայում` 1924 թվականից Լենինական, 1992-ից Գյումրի: Գյումրին Հայաստանի հնագույն բնակավայրերից է: Քաղաքի տարածքում կան վաղ բրոնզի ժամանակաշրջանից մինչև զարգացած միջնադարով թվագրվող մի քանի հուշարձաններ` բնակավայրեր, ամրոց-բնակատեղի, դամբարանադաշտեր, եկեղեցիներ, որոնք ցույց են տալիս, որ կյանքն այստեղ անընդհատ գոյատևել է մոտ 5000 տարի: Մատենագրության մեջ այն առաջին անգամ հիշատակվում է 8-րդ դարի պատմիչ Ղևոնդի մոտ Կումայրի ձևով: Այստեղ` Շիրակ գավառի Կումայրի ավանում 774 թվականին տեղի է ունեցել հաղթական ճակտամարտ արաբական նվաճողների դեմ: Կումայրին հետագա դարերում հիշատակվում է Կումիրի,Կիմիրի, Գումրի, ձևերով: 1992 թվականին քաղաքը կրկին վերանվանվում է Գյումրի:
1849
թվականին կազմավորվում են Երևանի նահանգը և Ալեքսանդրապոլի գավառը, որը իր սահմաններով հիմնականում համապատասխանում էր պատմական Շիրակի արևելյան մասին: Շիրակի հետագայում ազատագրված արևմտյան մասը ընդգրկվում է Կարսի մարզի մեջ:
Ալեքսանդրապոլ
քաղաքը և գավառը կարճ ժամանակահատվածում մեծ վերելք են ապրում: 1897 թվականի մարդահամարի տվյալներով Ալեքսանդրապոլի գավառն ուներ 120 գյուղ շուրջ 131417 բնակչությամբ: Շուտով Ալեքսանդրապոլը դառնում է Անդրկովկասի մեծ և բարգավաճ քաղաքներից մեկը, 1899 թվականին երկաթգծի կառուցումից հետո, նաև կարևոր տրանսպորտային հանգույց: 20-րդ դարի սկզբին քաղաքն ուներ 51000 բնակչություն: Զարգանում էին արդյունաբերությունը, արհեստները, առևտուրը, կրթությունը և մշակույթը:
Առաջին
համաշխարհային պատերազմը, հեղափոխությունները, 1918-1920 թվականների թուրքական ինտերվենցիան, որն ուղեկցվում էր կոտորածներով ու թալանով, քայքայեցին գավառի տնտեսությունը, տասնյակ հազարավոր մարդկանց տարագրության պատճառ դարձան: Առանձնապես ծանր էր Ալեքսանդրապոլի և գավառի 1920-1921 թվականների թուրքական օկուպացիան: Սովետական իշխանության և խաղաղության հաստատումից հետո սկսվում է զարգացման մի նոր փուլ: 1924 թվականից Ալեսանդրապոլը վերանվանվում է Լենինական, իսկ գավառը Լենինականի գավառի, որը լուծարվում է 1930 թվականին: Ըստ վարչատարածքային նոր բաժանման Շիրակը բաժանվում է 5 շրջանների: 1926 թվականին քաղաքի բնակչության թիվը 54857 մարդ է, իսկ 1988-ին 204.000 մարդ: Զարգացան տնտեսությունը, գիտությունն ու մշակույթը, որը տևեց մինչև 1988 թվականի ավերիչ երկրաշարժը և ՍՍՀՄ քայքայումը:
Հայաստանի
հանրապետության նոր վարչական բաժանմամբ նույն տարածքում կազմվում է Շիրակի մարզը Գյումրի կենտրոնով /քարտեզ/:

Ֆոտոալբոմ
Վիդեոալբոմ
Ցուցահանդեսներ
Հրատարակություններ




Մարմաշենի Վանք

Արագած

Արփի Լիճ

Արևածագ

Անի

Խաչքար

Շիրակ

Դաշտավայր

 

UNESCO

HISTORY.RU - Internet Historic Project @PAUTINA.NET Catalogue  

©2003. Շիրակի երկրագիտական թանգարան. Հեղինակային իրավունքները պաշտպանված են: Տվյալ կայքից օգտագործված բոլոր նյութերի համար հղումը թանգարանի նկատմամբ պարտադիր է:
Կապնվել վեբ-դիզայներին